คู่มือการจัดทำราคากลางพัสดุภาครัฐ: หลักเกณฑ์ วิธีคำนวณ และข้อควรระวังตาม พ.ร.บ. พัสดุ 2560

ในการดำเนินงานจัดซื้อจัดจ้างของหน่วยงานภาครัฐ หนึ่งในขั้นตอนที่มีความสำคัญและถูกตรวจสอบอย่างเข้มงวดที่สุดจากหน่วยงานกำกับดูแล เช่น สำนักงานการตรวจเงินแผ่นดิน (สตง.) หรือสำนักงาน ป.ป.ช. คือ “การจัดทำราคากลางพัสดุ”

ราคากลางเปรียบเสมือนด่านแรกในการปกป้องงบประมาณแผ่นดิน หากหน่วยงานกำหนดราคากลางสูงเกินจริง อาจนำไปสู่การทุจริตหรือทำให้รัฐสูญเสียประโยชน์ แต่หากกำหนดราคากลางต่ำเกินไป ก็อาจไม่มีผู้ยื่นเสนอราคา หรือได้พัสดุที่ไม่มีคุณภาพตามมาตรฐาน

ดังนั้น เจ้าหน้าที่พัสดุ ผู้บริหาร และคณะกรรมการที่ได้รับการแต่งตั้ง จึงจำเป็นต้องมีความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับหลักเกณฑ์ แหล่งที่มาของราคา และกระบวนการจัดทำราคากลางให้ถูกต้องตาม พระราชบัญญัติการจัดซื้อจัดจ้างและการบริหารพัสดุภาครัฐ พ.ศ. 2560 บทความนี้จะสรุปทุกประเด็นสำคัญเกี่ยวกับราคากลางพัสดุภาครัฐอย่างครบถ้วน

สารบัญ

• ราคากลางพัสดุภาครัฐ คืออะไร และมีความสำคัญอย่างไร
• หลักเกณฑ์และแหล่งที่มาของการกำหนดราคากลาง 6 ประเภท
• คณะกรรมการกำหนดราคากลาง: แต่งตั้งใครและมีหน้าที่อย่างไร
• ตารางเปรียบเทียบ: ลำดับความสำคัญและแหล่งสืบราคากลางพัสดุแต่ละประเภท
• ขั้นตอนและแนวทางปฏิบัติในการจัดทำราคากลางพัสดุ
• คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับการจัดทำราคากลางพัสดุ

ราคากลางพัสดุภาครัฐ คืออะไร และมีความสำคัญอย่างไร

ตามพระราชบัญญัติการจัดซื้อจัดจ้างและการบริหารพัสดุภาครัฐ พ.ศ. 2560 มาตรา 4 ได้นิยามคำว่า “ราคากลาง” หมายถึง ราคาเพื่อใช้เป็นฐานสำหรับเปรียบเทียบราคาที่ผู้เสนอราคาได้ยื่นเสนอ ซึ่งได้มาตามหลักเกณฑ์ที่คณะกรรมการวินิจฉัยหรือกฎหมายกำหนด

การจัดทำราคากลางมีความสำคัญต่อกระบวนการจัดซื้อจัดจ้างภาครัฐหลายประการ:

1. เป็นเกณฑ์อ้างอิงในการพิจารณาผล: ใช้เปรียบเทียบว่าราคาที่ผู้ประกอบการเสนอมานั้น เหมาะสม สมเหตุสมผล และอยู่ในวงเงินงบประมาณหรือไม่
2. ป้องกันการสุมหัวฮั้วราคา: ช่วยลดโอกาสในการเสนอราคาที่สูงเกินกว่าความเป็นจริงในตลาด
3. เปิดเผยความโปร่งใส: กฎหมายกำหนดให้หน่วยงานของรัฐต้องเปิดเผยรายละเอียดคำนวณราคากลางลงในระบบเครือข่ายสารสนเทศของกรมบัญชีกลาง (e-GP) และเว็บไซต์ของหน่วยงาน เพื่อให้ประชาชนสามารถตรวจสอบได้

หลักเกณฑ์และแหล่งที่มาของการกำหนดราคากลาง 6 ประเภท

ตาม พ.ร.บ. จัดซื้อจัดจ้างฯ 2560 มาตรา 61 ได้กำหนดแหล่งที่มาของราคากลางไว้ 6 ประเภท โดยให้พิจารณาใช้ตามลำดับความเหมาะสมและประเภทของพัสดุ ดังต่อไปนี้:

1. ราคาที่ได้จากการคำนวณตามหลักเกณฑ์ที่คณะกรรมการราคากลางกำหนด: มักใช้กับงานก่อสร้าง ซึ่งมีหลักเกณฑ์การคำนวณราคากลางงานก่อสร้างอาคาร ทาง ชลประทาน และงานสะพานอย่างเป็นระบบ
2. ราคาจากฐานข้อมูลราคาอ้างอิงของกรมบัญชีกลาง: ราคาพัสดุมาตรฐานที่กรมบัญชีกลางจัดทำและประกาศไว้ เช่น ราคามาตรฐานครุภัณฑ์คอมพิวเตอร์และยานพาหนะ
3. ราคามาตรฐานที่สำนักงบประมาณหรือหน่วยงานกลางอื่นกำหนด: เช่น บัญชีราคามาตรฐานครุภัณฑ์ของสำนักงบประมาณ
4. ราคาที่ได้จากการสืบราคาจากท้องตลาด: การสืบราคาจากผู้ประกอบการหรือผู้มีอาชีพขาย/รับจ้างโดยตรง อย่างน้อย 3 ราย (หรือตามความเหมาะสม) ในกรณีที่ไม่มีราคาตามข้อ 1–3
5. ราคาที่เคยซื้อหรือจ้างครั้งหลังสุดภายในระยะเวลา 2 ปีงบประมาณ: ราคาจากสัญญาซื้อขายหรือจ้างเดิมของหน่วยงานที่เคยจัดซื้อจัดจ้างมาแล้วไม่เกิน 2 ปี
6. ราคาอื่นใดตามหลักเกณฑ์ วิธีการ หรือแนวทางปฏิบัติของหน่วยงานของรัฐนั้นๆ: มักใช้กับกรณีพัสดุเฉพาะทาง บริการวิชาการ หรือกรณีที่ไม่สามารถหาตามข้อ 1–5 ได้

คณะกรรมการกำหนดราคากลาง: แต่งตั้งใครและมีหน้าที่อย่างไร

ในการจัดทำราคากลางสำหรับการจัดซื้อจัดจ้าง (โดยเฉพาะงานจ้างก่อสร้าง หรืองานที่มีความซับซ้อน) หัวหน้าหน่วยงานของรัฐจะต้องออกคำสั่งแต่งตั้ง “คณะกรรมการกำหนดราคากลาง” เพื่อทำหน้าที่คำนวณและสืบหาข้อมูลราคา

องค์ประกอบของคณะกรรมการกำหนดราคากลาง

• ประธานกรรมการ: 1 คน (แต่งตั้งจากข้าราชการหรือพนักงานราชการในหน่วยงาน)
• กรรมการ: อย่างน้อย 2 คน (รวมประธานแล้วไม่น้อยกว่า 3 คน)
• ในกรณีงานก่อสร้าง ควรแต่งตั้งนายช่าง วิศวกร หรือผู้มีความรู้ด้านงานช่างร่วมเป็นกรรมการด้วย

หน้าที่และความรับผิดชอบ

1. คำนวณและรวบรวมข้อมูลราคา: รวบรวมเอกสารสืบราคา ตารางคำนวณ (BOQ) หรือใบเสนอราคาจากท้องตลาด
2. จัดทำรายงานราคากลาง: จัดทำบันทึกสรุปราคากลางและตารางแสดงรายละเอียดคำนวณราคากลางเสนอต่อหัวหน้าหน่วยงานของรัฐเพื่ออนุมัติ
3. รับผิดชอบต่อความถูกต้อง: คณะกรรมการต้องรับผิดชอบต่อข้อมูลและวิธีการคำนวณ หากมีการกำหนดราคากลางที่ผิดพลาดรุนแรงโดยไม่มีเหตุผลอันสมควร อาจต้องรับผิดทางแพ่งหรือวินัย

ตารางเปรียบเทียบ: ลำดับความสำคัญและแหล่งสืบราคากลางพัสดุแต่ละประเภท

เพื่อให้เจ้าหน้าที่พัสดุเข้าใจถึงลำดับการเลือกใช้แหล่งราคากลางได้อย่างถูกต้องตามระเบียบ ตารางด้านล่างแสดงสรุปเปรียบเทียบแหล่งราคากลางหลัก:

ขั้นตอนและแนวทางปฏิบัติในการจัดทำราคากลางพัสดุ

กระบวนการจัดทำราคากลางพัสดุอย่างเป็นระบบ มีขั้นตอนการปฏิบัติงานดังต่อไปนี้:

1. การจัดทำข้อกำหนดคุณลักษณะเฉพาะ (TOR)

ก่อนจะคำนวณราคากลางได้ ต้องมีขอบเขตงาน (TOR) หรือคุณลักษณะเฉพาะของพัสดุที่ชัดเจน เพื่อให้การสืบราคาเป็นไปตามสเปกเดียวกัน

2. การสืบราคาและรวบรวมหลักฐาน

• กรณีสืบราคาจากท้องตลาด ให้ส่งหนังสือสืบราคาหรือติดต่อร้านค้า/บริษัทอย่างน้อย 3 ราย
• จัดเก็บใบเสนอราคา ใบเสร็จรับเงิน หรือแคตตาล็อกสินค้าไว้เป็นหลักฐานประกอบรายงาน
• เชื่อมโยงข้อมูลกับแผนการใช้งาน เช่น แผนจัดซื้อจัดจ้างประจำปี เพื่อความสอดคล้องของงบประมาณ

3. การคำนวณราคากลางและเสนออนุมัติ

คณะกรรมการหรือเจ้าหน้าที่พัสดุจัดทำบันทึกคำนวณราคากลาง เสนอผ่านหัวหน้าเจ้าหน้าที่พัสดุ เพื่อให้หัวหน้าหน่วยงานของรัฐลงนามอนุมัติราคากลางก่อนดำเนินขั้นตอน การจัดซื้อจัดจ้างภาครัฐ ต่อไป

4. การเปิดเผยราคากลางและการนำไปใช้

เมื่อได้รับอนุมัติแล้ว ต้องนำรายละเอียดราคากลางไปประกาศเปิดเผยในระบบ e-GP ของกรมบัญชีกลาง และนำไปใช้เป็นราคากลางในการพิจารณาเสนอราคา เมื่อตรวจรับเสร็จสิ้นจะเข้าสู่ขั้นตอนของ คณะกรรมการตรวจรับพัสดุ ต่อไป

คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับการจัดทำราคากลางพัสดุ

1. หากสืบราคาจากท้องตลาดได้ไม่ครบ 3 ราย จะสามารถจัดทำราคากลางได้หรือไม่? สามารถทำได้ หากพัสดุนั้นมีผู้ประกอบการหรือผู้แทนจำหน่ายในท้องตลาดน้อยกว่า 3 ราย หรือเป็นพัสดุเฉพาะทางจริง ๆ แต่เจ้าหน้าที่หรือคณะกรรมการต้องทำบันทึกชี้แจงเหตุผลความจำเป็นประกอบไว้ในรายงานขออนุมัติราคากลางเสมอ

2. ราคากลางมีอายุการใช้งานกี่วันนับจากวันที่อนุมัติ? โดยทั่วไป ราคากลางไม่มีอายุตามกฎหมายที่ระบุไว้แน่ชัดเป็นจำนวนวัน แต่ควรใช้ราคาที่อัปเดตเป็นปัจจุบันที่สุด หากระยะเวลาอนุมัติราคากลางเนิ่นนานเกินกว่า 30-60 วัน หรือภาวะตลาดเปลี่ยนไปอย่างมีนัยสำคัญ (เช่น ราคาน้ำมันหรือราคาเหล็กเปลี่ยนแปลง) ควรทำการสืบราคาและปรับปรุงราคากลางใหม่ก่อนประกาศจัดซื้อจัดจ้าง

3. การซื้อพัสดุในวงเงินเล็กน้อย (ไม่เกิน 500,000 บาท) ต้องแต่งตั้งคณะกรรมการกำหนดราคากลางหรือไม่? สำหรับการซื้อหรือจ้างทั่วไปที่ไม่ใช่งานก่อสร้าง และมีวงเงินไม่เกิน 500,000 บาท หัวหน้าหน่วยงานของรัฐสามารถมอบหมายให้เจ้าหน้าที่พัสดุเป็นผู้สืบราคาและจัดทำราคากลางโดยไม่ต้องแต่งตั้งคณะกรรมการกำหนดราคากลางได้

เพิ่มความแม่นยำและโปร่งใสในการจัดทำราคากลางพัสดุราชการด้วย Flowrix ลดความยุ่งยากและป้องกันความผิดพลาดในการคำนวณราคากลางและการจัดซื้อจัดจ้างด้วย Flowrix แพลตฟอร์มบริหารงานพัสดุและครุภัณฑ์อัจฉริยะสำหรับหน่วยงานภาครัฐ ที่ช่วยจัดเก็บฐานข้อมูลการสืบราคา เปรียบเทียบราคาย้อนหลัง รวบรวมเอกสารคำนวณราคากลางอย่างเป็นระบบ พร้อมเชื่อมโยงข้อมูลสู่ระบบ ทะเบียนคุมครุภัณฑ์ และ สต็อกวัสดุคงคลัง ได้ครบจบในที่เดียว ช่วยให้การตรวจสอบของ สตง. เป็นเรื่องง่าย และยกระดับการทำงานสู่ยุค Paperless ได้อย่างมีประสิทธิภาพ ทดลองใช้งานระบบบริหารพัสดุ Flowrix เพื่อประสิทธิภาพการทำงานวันนี้ →

แหล่งอ้างอิง

• พระราชบัญญัติการจัดซื้อจัดจ้างและการบริหารพัสดุภาครัฐ พ.ศ. 2560 — กรมบัญชีกลาง
• แนวทางการจัดทำราคากลางการจัดซื้อจัดจ้างพัสดุภาครัฐ — กองการพัสดุภาครัฐ กรมบัญชีกลาง
• คู่มือการกำหนดราคากลางงานก่อสร้างและงานจัดซื้อจัดจ้าง — กระทรวงการคลัง
• ระเบียบกระทรวงการคลังว่าด้วยการจัดซื้อจัดจ้างและการบริหารพัสดุภาครัฐ พ.ศ. 2560 — กรมบัญชีกลาง