คู่มือการจัดซื้อจัดจ้างด้วยวิธีคัดเลือก: เงื่อนไข 8 ประการ ขั้นตอนปฏิบัติตามระเบียบ 2560 และข้อแตกต่างจากวิธีอื่น

ในการดำเนินงาน การจัดซื้อจัดจ้างภาครัฐ ตาม พระราชบัญญัติการจัดซื้อจัดจ้างและการบริหารพัสดุภาครัฐ พ.ศ. 2560 กฎหมายได้กำหนดวิธีการจัดหาพัสดุ สินค้า งานบริการ งานจ้างเหมา และ ครุภัณฑ์ ไว้ 3 วิธีหลัก ได้แก่ วิธีประกวดราคาอิเล็กทรอนิกส์ (e-Bidding), “วิธีคัดเลือก” และ วิธีเฉพาะเจาะจง

แม้ว่าวิธี e-Bidding จะเป็นวิธีมาตรฐานหลักที่เปิดโอกาสให้มีการแข่งขันอย่างกว้างขวาง แต่ในทางปฏิบัติของหน่วยงานราชการ บ่อยครั้งที่เจองานที่มีลักษณะเฉพาะ มีความซับซ้อน เป็นงานเร่งด่วน หรือดำเนินการ e-Bidding แล้วไม่มีผู้เสนอราคา ด้วยเหตุนี้ ระเบียบกระทรวงการคลังฯ พ.ศ. 2560 จึงได้กำหนด “การจัดซื้อจัดจ้างด้วยวิธีคัดเลือก” ขึ้นมา เพื่อเป็นกลไกทางกฎหมายให้หน่วยงานรัฐสามารถคัดเลือกผู้ประกอบการที่มีคุณสมบัติตามที่กำหนดไม่น้อยกว่า 3 ราย เข้ามาเสนอราคาได้อย่างยืดหยุ่น โปร่งใส และทันต่อความต้องการใช้งาน

บทความนี้สรุปหลักเกณฑ์ เงื่อนไข 8 ประการที่สามารถใช้วิธีคัดเลือกได้ ขั้นตอนการปฏิบัติงาน 6 สเต็ป ตารางเปรียบเทียบความแตกต่างระหว่างวิธีคัดเลือกกับวิธีอื่น ตลอดจนข้อควรระวังทางกฎหมาย เพื่อให้เจ้าหน้าที่พัสดุและคณะกรรมการสามารถปฏิบัติงานได้อย่างถูกต้อง ไม่เสี่ยงต่อการถูกตรวจสอบย้อนหลัง

สารบัญ

• ความหมายและหลักการของการจัดซื้อจัดจ้างด้วยวิธีคัดเลือก
• เงื่อนไข 8 ประการในการจัดซื้อจัดจ้างด้วยวิธีคัดเลือกตามระเบียบฯ 2560
• ขั้นตอนกระบวนการจัดซื้อจัดจ้างด้วยวิธีคัดเลือก 6 สเต็ป
• ตารางเปรียบเทียบ: วิธีคัดเลือก vs e-Bidding vs วิธีเฉพาะเจาะจง
• ข้อควรระวังสำคัญ: การป้องกันการคัดเลือกที่ไม่เป็นธรรมและข้อผิดพลาดที่พบบ่อย
• คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับการจัดซื้อจัดจ้างด้วยวิธีคัดเลือก

ความหมายและหลักการของการจัดซื้อจัดจ้างด้วยวิธีคัดเลือก

การจัดซื้อจัดจ้างด้วยวิธีคัดเลือก คือ การจัดหาพัสดุ สินค้า งานบริการ หรือครุภัณฑ์ โดยหน่วยงานของรัฐทำการส่งหนังสือเชิญชวนไปยังผู้ประกอบการที่มีคุณสมบัติตรงตามที่กำหนด ไม่น้อยกว่า 3 ราย เพื่อให้เข้ายื่นข้อเสนอและเสนอราคาแข่งขันกัน โดยไม่มีการประกาศเชิญชวนเป็นการทั่วไปเหมือนวิธี e-Bidding

ตาม พ.ร.บ. จัดซื้อจัดจ้าง 2560 มาตรา 55 (2) และระเบียบกระทรวงการคลังฯ พ.ศ. 2560 ข้อ 74-78 กำหนดให้ใช้วิธีคัดเลือกได้เฉพาะกรณีที่โครงการจัดซื้อจัดจ้างนั้นเข้าเงื่อนไขอย่างใดอย่างหนึ่งใน 8 ประการตามที่กฎหมายกำหนดเท่านั้น โดยเจ้าหน้าที่พัสดุจะต้องระบุเหตุผลความจำเป็นและข้อกฎหมายที่รองรับไว้อย่างชัดเจนใน รายงานขอซื้อขอจ้าง เพื่อเสนอขออนุมัติจากหัวหน้าหน่วยงานของรัฐ

หัวใจสำคัญ 3 ประการของวิธีคัดเลือก:

1. ต้องเข้าเงื่อนไข 8 ประการตามมาตรา 56 (1): ไม่สามารถเลือกใช้วิธีคัดเลือกตามความสะดวกได้ ต้องมีเหตุผลความจำเป็นทางราชการตามข้อยกเว้นที่กฎหมายระบุไว้เท่านั้น
2. ต้องเชิญผู้ประกอบการไม่น้อยกว่า 3 ราย: เพื่อให้เกิดการแข่งขันอย่างเป็นธรรม เว้นแต่ในงานนั้นจะมีผู้ประกอบการที่มีคุณสมบัติตรงตามกำหนดน้อยกว่า 3 ราย
3. โปร่งใสและตรวจสอบได้: การกำหนดเกณฑ์คัดเลือก เอกสารเชิญชวน และการพิจารณาผล ต้องบันทึกเป็นลายลักษณ์อักษร และต้องรอระยะเวลาอุทธรณ์ก่อนลงนามในสัญญา

เงื่อนไข 8 ประการในการจัดซื้อจัดจ้างด้วยวิธีคัดเลือกตามระเบียบฯ 2560

ตาม พ.ร.บ. จัดซื้อจัดจ้าง 2560 มาตรา 56 (1) และระเบียบกระทรวงการคลังฯ ข้อ 74 การจัดซื้อจัดจ้างพัสดุโดยวิธีคัดเลือก จะกระทำได้ต่อเมื่อเข้าเงื่อนไขข้อใดข้อหนึ่ง ดังต่อไปนี้:

┌─────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                      เงื่อนไข 8 ประการในการใช้วิธีคัดเลือก                 │
├─────────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
│ 1. ดำเนินการ e-Bidding แล้วไม่มีผู้ยื่นข้อเสนอ หรือยื่นแต่ไม่ถูกต้อง       │
│ 2. พัสดุมีคุณลักษณะเฉพาะพิเศษ มีความซับซ้อน หรือใช้เทคโนโลยีชั้นสูง        │
│ 3. มีความจำเป็นเร่งด่วนเนื่องจากเหตุการณ์ที่ไม่อาจคาดหมายได้              │
│ 4. พัสดุที่ใช้ในราชการลับ หรือเกี่ยวกับความมั่นคงของชาติ                 │
│ 5. งานซ่อมครุภัณฑ์/สิ่งก่อสร้างที่ต้องใช้อะไหล่จากผู้ผลิตหรือตัวแทนโดยตรง   │
│ 6. พัสดุที่จัดซื้อจัดจ้างเพิ่มเพื่อความสมบูรณ์ต่อเนื่องจากโครงการเดิม      │
│ 7. พัสดุที่เป็นที่ดินหรือสิ่งก่อสร้างซึ่งจำเป็นต้องจัดซื้อจัดจ้างเฉพาะแห่ง │
│ 8. พัสดุตามที่กำหนดในกฎกระทรวง                                          │
└─────────────────────────────────────────────────────────────────────────┘

รายละเอียดของแต่ละเงื่อนไข:

1. ใช้วิธี e-Bidding แล้วไม่ได้ผล (มาตรา 56 (1) (ก)): ได้ดำเนินการจัดซื้อจัดจ้างด้วยวิธี e-Bidding มาแล้ว แต่ไม่มีผู้ยื่นข้อเสนอ หรือมีผู้ยื่นข้อเสนอแต่ข้อเสนอนั้นไม่ถูกต้องตามเงื่อนไขในเอกสาร e-Bidding และหัวหน้าหน่วยงานรัฐเห็นว่าหากทำ e-Bidding ใหม่จะทำให้ล่าช้าและเสียหาย
2. พัสดุมีคุณลักษณะพิเศษหรือซับซ้อน (มาตรา 56 (1) (ข)): พัสดุที่จะจัดซื้อจัดจ้างมีคุณลักษณะเฉพาะเป็นพิเศษ มีความซับซ้อน หรือต้องใช้เทคโนโลยีชั้นสูง หรือมีข้อจำกัดทางเทคนิค ซึ่งมีผู้ประกอบการที่มีความสามารถเฉพาะด้านจำนวนจำกัด
3. มีความจำเป็นเร่งด่วน (มาตรา 56 (1) (ค)): มีความจำเป็นเร่งด่วนที่ต้องใช้พัสดุนั้น อันเนื่องมาจากเหตุการณ์ที่ไม่อาจคาดหมายได้ ซึ่งหากใช้วิธี e-Bidding จะดำเนินการไม่ทันกำหนดเวลา (ต้องไม่ใช่ความล่าช้าที่เกิดจากเจ้าหน้าที่เอง)
4. งานราชการลับหรือความมั่นคง (มาตรา 56 (1) (ง)): พัสดุที่ใช้ในราชการลับ หรือเป็นงานที่เกี่ยวกับความมั่นคงของชาติ ซึ่งหากเปิดเผยตามวิธี e-Bidding อาจก่อให้เกิดความเสียหายต่อราชการ
5. งานจ้างซ่อมที่ต้องใช้อะไหล่เฉพาะ (มาตรา 56 (1) (จ)): เป็นพัสดุที่เป็นงานจ้างซ่อมครุภัณฑ์ ที่ดิน หรือสิ่งก่อสร้าง ที่จำเป็นต้องถอดตรวจเช็ก หรือต้องใช้อะไหล่และบริการจากผู้ผลิตหรือผู้แทนจำหน่ายโดยตรง
6. การจัดซื้อจัดจ้างเพิ่มเติมเพื่อความต่อเนื่อง (มาตรา 56 (1) (ฉ)): เป็นพัสดุที่ได้จัดซื้อจัดจ้างโดยวิธีอื่นมาแล้ว แต่มีความจำเป็นต้องจัดซื้อจัดจ้างเพิ่มเติม เพื่อความสมบูรณ์หรือต่อเนื่องในการใช้งาน โดยมูลค่ารวมต้องไม่เกินวงเงินเดิม
7. ที่ดินหรือสิ่งก่อสร้างเฉพาะแห่ง (มาตรา 56 (1) (ช)): เป็นพัสดุที่เป็นที่ดินหรือสิ่งก่อสร้างซึ่งจำเป็นต้องจัดซื้อจัดจ้างเฉพาะแห่ง
8. กำหนดตามกฎกระทรวง (มาตรา 56 (1) (ซ)): พัสดุอื่นตามที่กำหนดในกฎกระทรวงกระทรวงการคลัง

ขั้นตอนกระบวนการจัดซื้อจัดจ้างด้วยวิธีคัดเลือก 6 สเต็ป

กระบวนการจัดซื้อจัดจ้างด้วยวิธีคัดเลือก มีขั้นตอนปฏิบัติตามระเบียบกระทรวงการคลังฯ ข้อ 74-78 ดังนี้:

[สเต็ป 1] จัดทำรายงานขอซื้อขอจ้าง & อนุมัติใช้วิธีคัดเลือก (อ้างเงื่อนไข 8 ประการ)
      │
[สเต็ป 2] แต่งตั้งคณะกรรมการคัดเลือก & จัดทำเอกสารคัดเลือก / TOR
      │
[สเต็ป 3] ส่งหนังสือเชิญชวนไปยังผู้ประกอบการ (ไม่น้อยกว่า 3 ราย)
      │
[สเต็ป 4] ผู้ประกอบการยื่นซองข้อเสนอ & ใบเสนอราคาตามวันเวลาที่กำหนด
      │
[สเต็ป 5] คณะกรรมการเปิดซอง ตรวจสอบคุณสมบัติ ประเมินผล & เจรจาราคา
      │
[สเต็ป 6] ประกาศผลผู้ชนะ รอระยะเวลาอุทธรณ์ 7 วันทำการ & จัดทำสัญญา

รายละเอียดการปฏิบัติงานแต่ละสเต็ป:

1. สเต็ป 1: จัดทำรายงานขอซื้อขอจ้าง
   เจ้าหน้าที่พัสดุจัดทำรายงานขอซื้อขอจ้าง ระบุเหตุผลความจำเป็นที่ต้องใช้วิธีคัดเลือกโดยอ้างอิงเงื่อนไขมาตรา 56 (1) ข้อใดข้อหนึ่ง พร้อมเสนอ ราคากลางพัสดุ และแต่งตั้งคณะกรรมการดำเนินการ
2. สเต็ป 2: แต่งตั้งคณะกรรมการคัดเลือกและร่าง TOR
   จัดทำร่าง TOR และ Specification รวมถึงกำหนดเกณฑ์การตัดสิน (เกณฑ์ราคา หรือ เกณฑ์ราคาประกอบคุณภาพ Price-Performance) และคัดเลือกรายชื่อผู้ประกอบการที่มีคุณสมบัติตรงตามกำหนดไม่น้อยกว่า 3 ราย
3. สเต็ป 3: ส่งหนังสือเชิญชวน (Letter of Invitation)
   ส่งหนังสือเชิญชวนพร้อมเอกสารคัดเลือก ให้แก่ผู้ประกอบการที่มีคุณสมบัติตรงตามกำหนดไม่น้อยกว่า 3 ราย โดยกำหนดวัน เวลา และสถานที่ยื่นซองข้อเสนอ (โดยทั่วไปให้เวลาจัดเตรียมเอกสารไม่น้อยกว่า 3 วันทำการ)
4. สเต็ป 4: การยื่นซองข้อเสนอ
   ผู้ประกอบการที่ได้รับหนังสือเชิญชวน ยื่นซองข้อเสนอทางเทคนิค และซองเสนอราคา พร้อมหลักประกันการเสนอราคา (ถ้ามี) ตามวันเวลาที่กำหนด
5. สเต็ป 5: การพิจารณาผลและต่อรองราคา
   คณะกรรมการเปิดซอง ตรวจสอบคุณสมบัติ เอกสารหลักฐาน และสเปกทางเทคนิค จากนั้นพิจารณาผู้เสนอราคาที่ถูกต้องตามเงื่อนไขและได้คะแนนสูงสุดหรือราคาต่ำสุด หากราคาเกินวงเงินงบประมาณ ให้ดำเนินการต่อรองราคิตามระเบียบฯ
6. สเต็ป 6: ประกาศผู้ชนะและการรอระยะเวลาอุทธรณ์
   เมื่อหัวหน้าหน่วยงานอนุมัติผล ให้ประกาศผลผู้ได้รับคัดเลือกในระบบ e-GP และปิดประกาศ ณ หน่วยงาน จากนั้นต้อง รอระยะเวลาอุทธรณ์ 7 วันทำการ ก่อนเรียกผู้ชนะมาทำสัญญา และวาง หลักประกันสัญญา

ตารางเปรียบเทียบ: วิธีคัดเลือก vs e-Bidding vs วิธีเฉพาะเจาะจง

เพื่อความเข้าใจชัดเจนเกี่ยวกับการเลือกใช้วิธีจัดซื้อจัดจ้างให้ถูกต้องตามกฎหมาย ตารางด้านล่างเปรียบเทียบข้อแตกต่างสำคัญระหว่าง 3 วิธีหลัก:

ข้อควรระวังสำคัญ: การป้องกันการคัดเลือกที่ไม่เป็นธรรมและข้อผิดพลาดที่พบบ่อย

เนื่องจากการจัดซื้อจัดจ้างด้วยวิธีคัดเลือกไม่ได้เปิดประกาศเชิญชวนสาธารณะเหมือน e-Bidding จึงเป็นช่องทางที่องค์กรตรวจสอบ เช่น สำนักงานการตรวจเงินแผ่นดิน (สตง.) และ ป.ป.ช. ให้ความสนใจตรวจสอบเป็นพิเศษ เจ้าหน้าที่พัสดุและคณะกรรมการควรระมัดระวังประเด็นต่อไปนี้:

1. การอ้างเหตุผลความจำเป็นที่ไม่ตรงความจริง

ห้ามใช้วิธีคัดเลือกเพียงเพราะต้องการความสะดวกหรือเลี่ยงกระบวนการ e-Bidding หากถูกตรวจสอบแล้วพบว่าเหตุผลความจำเป็นที่ระบุในรายงานขอซื้อขอจ้างไม่อยู่ในเงื่อนไข 8 ประการ ผู้ลงนามอนุมัติและคณะกรรมการอาจมีความผิดทางวินัยและอาญา

2. การเชิญชวนผู้ประกอบการที่มีความสัมพันธ์กัน (บริษัทเครือเดียวกัน)

การส่งหนังสือเชิญชวน 3 ราย แต่ผู้ประกอบการทั้ง 3 รายมีความเชื่อมโยงกันทางผู้ถือหุ้น กรรมการ หรือ IP Address เดียวกัน จะถือว่าเป็นการจัดฉากเพื่อการสมยอมราคา (ฮั้วประมูล) ซึ่งมีความผิดตาม พ.ร.บ. ความผิดเกี่ยวกับการเสนอราคาต่อหน่วยงานของรัฐ พ.ศ. 2542

3. การละเลยการเชิญผู้ประกอบการในพื้นที่หรือในระบบ e-GP

การเลือกเชิญเฉพาะผู้ประกอบการรายเดิมๆ โดยไม่ตรวจสอบรายชื่อผู้ประกอบการในระบบ e-GP หรือผู้ประกอบการ THAI SME ที่มีคุณสมบัติ อาจเข้าข่ายเจตนาเลือกปฏิบัติและกีดกันการแข่งขัน

4. การทำสัญญาก่อนพ้นระยะเวลาอุทธรณ์ 7 วันทำการ

ตามระเบียบพัสดุ 2560 วิธีคัดเลือก ยังคงต้องรอระยะเวลาอุทธรณ์ 7 วันทำการ นับแต่วันประกาศผลผู้ชนะในระบบ e-GP การรีบร้อนเซ็นสัญญาก่อนครบกำหนดจะทำให้สัญญาเป็นโมฆะ

คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับการจัดซื้อจัดจ้างด้วยวิธีคัดเลือก

1. โครงการวงเงินไม่เกิน 500,000 บาท สามารถใช้วิธีคัดเลือกได้หรือไม่?
โดยปกติโครงการวงเงินไม่เกิน 500,000 บาท จะใช้วิธีเฉพาะเจาะจงซึ่งสะดวกและสะดวกรวดเร็วกว่า แต่หากหน่วยงานต้องการเปิดให้มีการแข่งขันระหว่างผู้ประกอบการ 3 รายขึ้นไป ก็สามารถนำวิธีคัดเลือกมาใช้ได้เช่นกัน

2. หากส่งหนังสือเชิญชวนไป 3 ราย แต่มีผู้ยื่นซองข้อเสนอเพียง 1 ราย จะพิจารณาต่อได้หรือไม่?
ตามระเบียบฯ ข้อ 78 หากส่งหนังสือเชิญชวนไม่น้อยกว่า 3 รายแล้ว แต่มีผู้ยื่นข้อเสนอเพียงรายเดียว คณะกรรมการฯ โดยทั่วไปควรเสนอยกเลิกและดำเนินการใหม่ เว้นแต่ คณะกรรมการฯ พิจารณาแล้วเห็นว่ามีเหตุผลความจำเป็นเร่งด่วน หากยกเลิกจะเกิดความเสียหายแก่ราชการ และผู้ยื่นข้อเสนอรายนั้นมีคุณสมบัติตรงตาม TOR และเสนอราคาเหมาะสม คณะกรรมการฯ สามารถเสนอขอรับราคาจากผู้เสนอรายนั้นได้

3. กรณีพัสดุนั้นมีผู้ประกอบการที่มีคุณสมบัติตรงตามกำหนดน้อยกว่า 3 ราย จะทำอย่างไร?
หากตรวจสอบในตลาดหรือระบบ e-GP แล้วพบว่า พัสดุหรือครุภัณฑ์นั้นมีผู้ประกอบการที่มีความสามารถตรงตามสเปกเพียง 1 หรือ 2 ราย ให้บันทึกเหตุผลความจำเป็นเสนอหัวหน้าหน่วยงานรัฐ และส่งหนังสือเชิญชวนเท่าที่มีอยู่ได้ โดยไม่ถือว่าขัดต่อระเบียบฯ

ยกระดับการบริหารพัสดุและการจัดซื้อจัดจ้างภาครัฐด้วย Flowrix
วางแผนและบริหารจัดการกระบวนการจัดซื้อจัดจ้างวิธีคัดเลือก e-Bidding และวิธีเฉพาะเจาะจง ได้อย่างมีประสิทธิภาพและถูกต้องตามระเบียบด้วย Flowrix ระบบบริหารงานพัสดุและครุภัณฑ์ดิจิทัลสำหรับหน่วยงานภาครัฐ ช่วยเชื่อมโยงข้อมูลตั้งแต่ แผนจัดซื้อจัดจ้างประจำปี การจัดทำ ราคากลางพัสดุ ออกเอกสารประกอบรายงานขอซื้อขอจ้าง จนถึงการลงบันทึก ทะเบียนคุมครุภัณฑ์ และพิมพ์ QR Code ครุภัณฑ์ ติดสินทรัพย์ได้ทันที
ทดลองใช้งานระบบบริหารพัสดุ Flowrix เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพหน่วยงานของคุณวันนี้ →

แหล่งอ้างอิง

• พระราชบัญญัติการจัดซื้อจัดจ้างและการบริหารพัสดุภาครัฐ พ.ศ. 2560 (มาตรา 55, 56) — กรมบัญชีกลาง
• ระเบียบกระทรวงการคลังว่าด้วยการจัดซื้อจัดจ้างและการบริหารพัสดุภาครัฐ พ.ศ. 2560 (ข้อ 74 - 78) — กรมบัญชีกลาง
• คู่มือการปฏิบัติงานการจัดซื้อจัดจ้างด้วยวิธีคัดเลือกสำหรับหน่วยงานของรัฐ — สำนักมาตรฐานการจัดซื้อจัดจ้างภาครัฐ (สผร.)
• พระราชบัญญัติว่าด้วยความผิดเกี่ยวกับการเสนอราคาต่อหน่วยงานของรัฐ พ.ศ. 2542 — สำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา